Sjoerd van der Niet

Woorden als legoblokjes

Eén benadering van taal begint bij woorden. Dat zijn de kleinste eenheden van betekenis. Want veel woorden staan voor iets in de wereld: ze verwijzen naar objecten (zelfstandig naamwoorden), hun eigenschappen (bijvoeglijk naamwoorden), of acties (werkwoorden). En met woorden bouwen we zinnen. Een zin stelt zo een constellatie van objecten en eigenschappen en acties voor, oftewel een situatie. De zin is waar als de wereld werkelijk is zoals de voorgestelde situatie. Woorden zijn dus, net als legosteentjes, herhaalbare elementen met een voorspelbare bijdrage aan de betekenis van zinnen.

"Kijk, een koolmeesje!"

Hoe komen woorden aan hun verwijzing? We kunnen, letterlijk, wijzen. Ik wijs bijvoorbeeld naar een koolmeesje en zeg: “Kijk, een koolmeesje.” Weer wat geleerd! Maar waar wees ik nou eigenlijk naar? Naar de staart of naar de hele vogel? En naar specifiek dit exemplaar, of was dat eigenlijk een voorbeeld voor de hele soort? En hoe weet je of ik niet enkel de vrouwelijke meesjes bedoelde? En of de pimpelmeesjes niet ook moeten worden inbegrepen? Wijzen kan nooit het hele verhaal zijn van hoe betekenis tot stand komt.

"Water is H₂O"

Eureka, wat een ontdekking! "Water" en "H₂O" hebben dezelfde verwijzing. Dus is dan hun betekenis ook gelijk? De wetenschapper die de ontdekking deed, pakte water en onderzocht de moleculaire structuur. Dat water was niet geselecteerd aan de hand van de moleculaire structuur, want die ging 'ie nu juist onderzoeken. "Water" droeg dus al betekenis en die stelde hem in staat om een watermonster te nemen. En die oude betekenis is niet ineens uitgegumd en overschreven door de nieuwe kennis, want dan zou de ontdekking een definitie zijn: "Water, oftewel H₂O, is H₂O." Dit voorbeeldje laat zien dat verwijzing niet het hele verhaal kan zijn over wat betekenis is.

Ticket naar de volgende zin

Een tweede benadering van taal begint niet bij woorden maar bij zinnen. We gebruiken taal in zinnen, niet losse woorden. En speciaal: zinnen zijn de eenheden waarmee we redeneren. Een zin is een ticket, een ticket voor een redenering. En die voert naar een volgend station, een volgende zin.

De reis begint bij waarnemingen die we in zinnen proberen te vangen, we combineren die met zinnen die we overnemen van anderen, we redeneren steeds verder met al die zinnen, uiteindelijk richting handelingen. Taal is al het redeneren tussen waarneming en handeling.

Taal over taal

Het bijzondere aan taal is dat het zichzelf tot onderwerp kan maken. Precies dat maakt dat we kritisch kunnen zijn.

– "Het is een kat. Het heeft negen levens."
– "Dus je zegt dat het negen levens heeft. Maar is dat wel zo?"
– "Dus je zegt dat als het een kat is, het dan negen levens heeft. Maar is dat wel zo?"

We kunnen een uitspraak ter discussie stellen, en met "als-dan" zelfs een hele redenering.

Het is op dit punt dat onze taal bijzonder wordt. Taal is een vorm om op de omgeving te reageren, maar dat doet de thermometer ook. Taal is een manier om informatie uit te wisselen, maar dat doen mieren ook. Wat die mieren niet doen, voor zover we weten, is zeggen: "Wacht eens even, is dat wel zo?" en dan bediscussiëren of boven op tafel inderdaad een jampot open staat.

Logica

– Alle parkieten zijn planten.
– Alle planten zijn van papier.
– Dus alle parkieten zijn van papier.
Deze redenering bestaat uit louter onzin, maar is wel volkomen logisch. De conclusie volgt zonder meer uit de argumenten.

– Het gaat regenen.
– Ik neem een paraplu mee.
Dat is toch logisch? Nou, nee. De logica keurt het niet af en keurt het niet goed, het heeft er simpelweg niks over te melden.

De eerste redenering is correct vanwege de vorm, niet vanwege de inhoud. De tweede redenering vinden we goed vanwege de inhoud, niet vanwege de vorm. De meeste redeneringen die we maken zijn als de tweede. En hoewel de logica nogal eens als arbiter wordt aangehaald, zijn die redeneringen toch echt onze eigen verantwoordelijkheid.

– "Dat is toch logisch?"
– "Dat kan niet anders."
– "Het is onvermijdelijk."
– "Er was geen keus."
Het is wat mensen zeggen die uit hun argumenten zijn gelopen en ook niet durven zeggen: hier sta ik voor.

De grote vragen

Veel filosofie gaat over waarheid, het goede of de geest, of in meer moderne termen: objectiviteit, normativiteit en rationaliteit. Uitleg voert vaak langs essenties, bewustzijn of vrije wil, maar die begrippen zijn zelf raadselachtig. Ze worden gelukkig onnodig als verklarende schakels met een uitleg vanuit de taalpraktijk, speciaal die van het redeneren.

Objectiviteit gaat over waar en onwaar, maar markeert niet een speciale toegang tot de wereld en de waarheid erover, maar juist de mogelijkheid dat wij er met z’n allen naast zitten. De wereld is rond, ook als iedereen denkt dat ze plat is.

Normativiteit gaat over correct en incorrect, en markeert niet zozeer het goede, maar de dagelijkse ondervinding dat we het oneens kunnen zijn en dat dat niet afgedaan kan worden als kwestie van smaak.

Rationaliteit is het idee dat we elkaar aan kunnen spreken, met redenen, en met kritiek en correctie. Het markeert niet een ongebonden geest, maar een sociale praktijk die we met elkaar hooghouden.